Himara (Himarë) numëron mbi 2,500 vjet histori të pandërprerë të dokumentuar, një nga kronologjitë më të pasura të çdo vendbanimi në bregdetin shqiptar. E themeluar si Chimaira e lashtë greke nga fisi kaon i Epirit, ajo u përmend nga Jul Cezari, u fortifikua nga Bizanti, nuk u nënshtrua kurrë plotësisht nga osmanët dhe u bë mollë sherri gjatë vendosjes së kufijve modernë. Dëshmitë prej guri të gjithë kësaj historie qëndrojnë ende në këmbë në kodrën e Barbakasë, në qytetin e vjetër dhe kalanë e Himarës.
Kjo është historia e plotë, epokë pas epoke.
Kronologjia në një vështrim
| Periudha | Çfarë ndodhi |
|---|---|
| Shekulli V-IV p.e.s. | Kaonët fortifikojnë kodrën e Barbakasë; muret më të vjetra ekzistuese datojnë nga kjo epokë |
| 48 p.e.s. | Jul Cezari përmend Kimaerën si pikë ndalimi gjatë fushatës së luftës civile kundër Pompeut |
| Shekulli IV-XV | Komunitet i krishterë i fortifikuar bizantin; kishat e qytetit të vjetër marrin trajtën që ruajnë edhe sot |
| Shekulli XV-1912 | Epoka osmane: kryengritjet e njëpasnjëshme i sigurojnë Himarës privilegje të rralla dhe gjysmë-autonomi |
| 1912-1914 | Pavarësia e Shqipërisë; statusi i Himarës vihet në diskutim mes pretendimeve greke dhe shqiptare |
| 1939-1944 | Pushtimi italian, më pas çlirimi; luftimet arrijnë deri në brendësi të qytetit të vjetër |
| 1944-1991 | Regjimi komunist; qyteti i vjetër mbi kodër zbrazet teksa familjet shpërngulen drejt bregdetit |
| 2015 | Reforma territoriale bashkon Himarën, Horë-Vranishtin dhe Lukovën në Bashkinë Himarë të sotme |
| Sot | 8,328 banorë (censusi 2023) në të gjithë territorin e bashkisë; turizmi sjell një rigjallërim të qetë të qytetit të vjetër |
Kimaera antike: kalaja kaone (shekulli V p.e.s.)
Fortifikimet më të hershme në kodrën e Barbakasë u ngritën nga kaonët, fisi antik grek që kontrollonte pjesën më të madhe të bregdetit të Epirit. Kodra ofronte një mbrojtje natyrore të pakundërshtueshme: faqe të thepisura nga tri anë, pamje të hapur e të gjerë mbi Jon dhe një pozicion që kontrollonte rrugën bregdetare mes kolonive greke në jug dhe territorit ilir në veri. Pjesë të këtyre mureve megalitike ruhen ende në themel të strukturave të mëvonshme të kalasë. Epokat e ndryshme të ndërtimit mund t'i dalloni fare mirë me sytë tuaj.
Emri zanafillor i qytetit ishte Χίμαιρα (Chimaira), e njëjta fjalë me përbindëshin e mitologjisë greke që villte zjarr, por që këtu merr kuptimin "dhi", një përshkrim për shkëmbinjtë e thepisur ku kullosnin dhitë. Një mbishkrim antik i zbuluar në këtë sit thotë "ΦΟΙΒΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝ ΧΙΜΑΙΡΑΝ ΕΠΟΛΙΣΕΝ", që përkthehet "Feb Apoloni themeloi qytetin e Kimaerës". Etimologjia e plotë, nga Chimaira përmes Cheimarra-s bizantine e deri te Himara e sotme, trajtohet te çfarë do të thotë emri Himarë.
Roma kalon këtej (shekulli II p.e.s. - shekulli IV i e.s.)
Nga shekulli II p.e.s., Roma e kishte përfshirë tashmë Epirin brenda perandorisë së saj. Takimi i Himarës me historinë botërore u shënua në vitin 48 p.e.s., kur Jul Cezari e përmendi qytetin (me emrin Chimaera) në ditarët e tij të luftës civile kundër Pompeut. Trupat romake marshuan përgjatë këtij bregdeti gjatë fushatës, dhe qyteti shërbeu si një pikë kyçe ndalimi në rrugën bregdetare që përshkonte Epirin.
Shekujt bizantinë (shekulli IV-XV)
Kjo është epoka që i dha Himarës karakterin e veçantë që mund të shihni edhe sot. Nën sundimin bizantin, vendbanimi në kodrën e Barbakasë u kthye në një komunitet të krishterë të fortifikuar. Kishat prej guri brenda mureve të kështjellës — të vogla, me kupola dhe me dritare të ngushta të çara në mur — i përkasin kryesisht kësaj periudhe. Më e rëndësishmja prej tyre, Kisha e Panajasë, ruan ende fragmente afreskesh mesjetare: Krishtin Pantokrator në kupolë dhe shenjtorët përgjatë nefit, të zbehur nga shekujt, por ende plotësisht të dallueshëm.
Periudha bizantine konsolidoi gjithashtu identitetin ortodoks greqishtfolës të Himarës. E mbrojtur nga malet dhe muret e saj, bashkësia ruajti gjuhën, fenë dhe zakonet me një vazhdimësi që pakkush e gëzoi në këtë rajon — duke krijuar sfondin e thellë historik për trashëgiminë greke që hasni sot në Himarë.
Epoka osmane: qyteti që nuk u nënshtrua (shekulli XV - 1912)
Kur Perandoria Osmane vërshoi nëpër Ballkan në shekullin e XV, shumica e qyteteve u nënshtruan ose ranë. Himara bëri përjashtim. Falë kalasë së saj malore dhe një popullsie luftarake, qyteti ngriti krye herë pas here duke fituar privilegje pothuajse të papara në perandori: taksa të reduktuara, të drejtën e mbajtjes së armëve dhe përjashtimin nga devshirmeja, taksa e gjakut që merrte djemtë e krishterë për trupat e jeniçerëve.
Kjo gjysmë-autonomi nuk qe kurrë një dhuratë e falur; ajo u rinegociua me grykën e pushkës gjatë shekujve të tërë rezistence. Gjatë kësaj kohe, Himara mbeti kryesisht ortodokse greke, me qytetin e vjetër rrethuar me mure si bërthamën e saj shpirtërore dhe ushtarake. Shtëpitë prej guri dhe rrugicat e ngushta kalldrëmi ku shëtisni sot u ndërtuan dhe u rindërtuan pikërisht gjatë kësaj qëndrese të gjatë.
Kufijtë, lufta dhe shekulli XX (1912-1944)
Kur Shqipëria shpalli pavarësinë në vitin 1912, Himara ndodhej në një rajon që pretendohej njëkohësisht nga shteti i ri shqiptar dhe nga Greqia. Në nëntor të vitit 1912, forcat vendase nën drejtimin e Spyros Spyromilios, një oficer i lindur në Himarë, dëbuan garnizonin osman dhe hapën debatin mbi të ardhmen e qytetit; vendimi i Fuqive të Mëdha për caktimin e kufijve e përfshiu përfundimisht Himarën brenda Shqipërisë, një vendim që mbeti politikisht delikat për pjesën tjetër të shekullit.
Italia e pushtoi Shqipërinë në vitin 1939. Himara ishte ndër qytetet e para shqiptare që u çliruan kur trupat italiane u tërhoqën në vitin 1943, ndërsa luftimet prekën vetë qytetin e vjetër. Rezistenca e komunitetit gjatë viteve të luftës u bë një pjesë e rëndësishme e krenarisë dhe identitetit lokal.
Komunizmi dhe braktisja (1944-1991)
Nën regjimin komunist, qyteti i vjetër në majë të kodrës erdhi duke u zbrazur. Qeveria imponoi modernizimin dhe zbehu komunitetet tradicionale; familjet u shpërngulën poshtë, në qytezën e re që po zgjerohej buzë detit në Spile. Me rënien e komunizmit në vitin 1991, Himara e Vjetër ishte lënë thuajse krejt e braktisur, me shtëpi që rrënoheshin krah kishave që e kishin mbajtur të gjallë komunitetin për një mijëvjeçar me radhë.
Himara sot (1991-sot)
Dekadat paskomuniste sollën fillimisht emigracion, më pas turizëm dhe së fundi një riformësim administrativ: reforma territoriale e vitit 2015 bashkoi ish-komunat Himarë, Horë-Vranisht dhe Lukovë në Bashkinë Himarë të sotme me një shtrirje prej 571.94 km², nga Palasa e deri në Lukovë përgjatë Rivierës. Censusi i vitit 2023 regjistroi 8,328 banorë të përhershëm, një rritje prej 45% brenda të njëjtit territor administrativ që nga viti 2011 — një nga rritjet më të larta në rang bashkie në Shqipëri. Të gjitha shifrat e detajuara gjenden te Himara facts & figures.
Ndërkohë, qyteti i vjetër po përjeton një ringjallje të qetë. Restaurimet e banesave po ecin ngadalë por me hapa të sigurt, një kafene mirëpret vizitorët mbi muret e kalasë, dhe hyrja është falas për këdo që merr përsipër të bëjë një ecje prej 20 minutash përpjetë kodrës. Për atraksionet atje lart dhe mënyrën e vizitës, konsultoni udhëzuesin për Kalanë dhe qytetin e vjetër të Himarës; ndërsa për një panoramë më të gjerë të zonës, shihni Rreth Himarës.
Pyetjet e bëra më shpesh
Sa e vjetër është Himara?
Mbi 2,500 vjeçare. Fortifikimet më të hershme në kodrën e Barbakasë datojnë në shekullin e V p.e.s., të ndërtuara nga kaonët e Epirit antik, dhe vendbanimi ka qenë vazhdimisht i banuar që atëherë, duke përshkuar epokën romake, bizantine, osmane e deri në ditët e sotme.
Si quhej Himara në lashtësi?
Chimaira (Χίμαιρα), e njëjta fjalë greke me Kimerën mitologjike, me kuptimin "dhi", që i referohej shkëmbinjve të thepisur ku kullosnin tufat e dhive. Shkruesit bizantinë më vonë e kthyen në Cheimarra, derisa mori formën Himarë në shqipen e sotme. Shihni historinë e plotë të emrit.
A ka qenë ndonjëherë Himara pjesë e Greqisë?
Jo. Himara ka mbetur brenda kufijve të Shqipërisë që nga vendosja e tyre pas vitit 1912, megjithëse qyteti ruan një komunitet historik ortodoks greqishtfolës dhe përkatësia e saj u debatua gjatë përcaktimit të kufijve në vitet 1912-1914. Pasqyra e plotë kulturore trajtohet te A ndodhet Himara në Greqi apo në Shqipëri?
Pse ishte Himara autonome gjatë sundimit osman?
Për shkak të kryengritjeve të njëpasnjëshme të armatosura dhe pozitës së saj gjeografike lehtësisht të mbrojtshme. Për osmanët doli më me leverdi të jepnin privilegje, taksa më të ulëta, të drejtën e armëmbajtjes dhe përjashtimin nga devshirmeja (taksa e gjakut), sesa të mbanin me kosto të lartë një garnizon të përhershëm në një majë kodre të fortifikuar me male pas krahëve.
Ku mund të shihet historia e Himarës sot?
Në qytetin e vjetër (Kastro) mbi kodrën e Barbakasë: gjurmët e mureve të shekullit të V p.e.s., kishat bizantine me afreske të ruajtura, shtëpitë prej guri të epokës osmane dhe bedena me pamje panoramike të mrekullueshme. Hyrja është falas. Te udhëzuesi për kalanë dhe qytetin e vjetër do të gjeni itinerarin e ngjitjes në këmbë, çfarë të vizitoni dhe oraret më të përshtatshme.
