Kupola betoni mbi zhavorr, në kreshtë, mes tarracave me ullinj. 30 pozicione të hartëzuara nga Qafa e Llogarasë deri te shkëmbinjtë mbi Kakome — për çfarë u ndërtuan dhe ku t'i gjeni.
Bunkerët janë mbetja e një doktrine mbrojtjeje. Më 1971, Plenumi i 12-të i Komitetit Qendror të Partisë së Punës, i drejtuar nga Enver Hoxha, shqyrtoi tezat mbi artin ushtarak dhe planet për fortifikimin e vijave mbrojtëse të vendit. Shqipëria kishte dalë nga Traktati i Varshavës më 1968 dhe do të prishej me Kinën një dekadë më vonë. Supozimi ishte se do të bënte vetëm një luftë në dy fronte — kundër Jugosllavisë, NATO-s ose bllokut sovjetik — me gjithë popullsinë të armatosur.
Programi i ndërtimit zgjati nga 1975 deri më 1983. Muzeu Bunk’Art në Tiranë e vendos planin në 221 143 bunkerë dhe numrin e përfunduar realisht në 173 371: mesatarisht mbi 21 000 në vit, ose afërsisht një bunker për çdo njëmbëdhjetë banorë që jetonin atëherë në Shqipëri. Asnjë prej tyre nuk u përdor në luftën për të cilën u ndërtua.
Kostoja ishte strukturore. Vetëm bunkerët e parafabrikuar vlerësohet të kenë përpirë rreth dy përqind të produktit material neto, dhe programi në tërësi gëlltiti më shumë beton se Vija Mazhino. Ky beton u hoq nga banesat dhe rrugët, që të dyja i mungonin shumë Shqipërisë.
Kupolën që përfundoi simbol kombëtar e projektoi Josif Zagali, inxhinier ushtarak që kishte luftuar me partizanët dhe ishte shkolluar në Bashkimin Sovjetik. Ideja e tij ishte se një hemisferë e devijon predhën e artilerisë në vend që ta thithë. Hoxha e bëri kryeinxhinier në Ministrinë e Mbrojtjes, pastaj e spastroi më 1974 dhe e burgosi për tetë vjet me akuza të sajuara për sabotim.
I vogli. Një kupolë betoni e parafabrikuar, rreth tre metra e gjerë, me një frëngji, e ndërtuar për një ose dy veta dhe e ngulitur në një unazë betoni të derdhur. Këta janë ata që gjenden në plazhe, në fusha dhe përgjatë shkëmbinjve. Sipas vetë Zagalit, njëzet prej tyre kushtonin afërsisht sa një kilometër rrugë.
Versioni i komandës. Tetë metra i gjerë, i montuar në vend nga feta betoni prej tetë ose nëntë tonësh secila, dhe kur përfundon peshon 350 deri në 400 tonë. Janë shumë më të pakët, dhe pikërisht këta kanë parasysh njerëzit kur flasin për një bunker të madh ku mund të hysh në këmbë.
Burimet shqiptare për programin përshkruajnë pozicione të vendosura në unaza, që bunkerët fqinjë të mbronin njëri-tjetrin, gjë që do të shpjegonte pse shpesh i gjen dy e nga tre, e jo të vetëm. Treshja në Qeparo është shembulli më i qartë i këtij modeli në këtë bregdet.
15 vendndodhje dhe 30 pozicione, nga maja e qafës së Llogarasë deri te shkëmbinjtë mbi Kakome. Një kunj me numër tregon një grup. Këta nuk janë të gjithë bunkerët e Rivierës — janë ata me vendndodhje të publikuar, nga listimet në Google Maps dhe të dhënat e vrojtimit në OpenStreetMap.
Vlerësimet janë ato të listimit në Google Maps, siç u lexuan në shtator 2026. Vendet pa vlerësim janë hartuar në OpenStreetMap dhe nuk kanë listim, ndaj nuk ka asgjë të publikuar për gjendjen e tyre.
Beside the SH8 at the top of the Llogara Pass
A single dome painted as a smiling face, right where the coast road crests. Reviewers note the paint is already badly weathered.
Si të shkoni: Roadside. Pull off the SH8 where the pass levels out; no walking needed.
On the Çika slopes above the Llogara Pass
The best-rated of the Llogara positions, and the one people climb to for the view rather than the concrete.
Si të shkoni: Off-road. Reviewers describe the approach as hard going; it is a scramble above the pass, not a roadside stop.
On the ridge south of the Llogara Pass, above Palasë
Two positions recorded on OpenStreetMap between the pass and the descent to Palasë.
Si të shkoni: No marked path. Mapped positions only — treat them as something you see from the ridge, not a destination.
Beside the SH8 on the Llogara descent above Palasë
A large abandoned position you can walk into, covered in graffiti. Reviews are consistent about the smell inside and the goats outside.
Si të shkoni: Roadside, walk-in. The most visited bunker on the coast road.
Beside the SH8 above Dhërmi
A dome on the coast road above Dhërmi, mapped under the name of Albania's tourism campaign. It is a separate position from the Smiley Bunker, 2.7 km north at the pass.
Si të shkoni: Roadside.
On the slope above Jale, below Ilias village
The densest run on this stretch of coast: nine positions strung along the hillside in two short lines, covering the approach to Jale.
Si të shkoni: No path. Visible from the SH8 and from the sea; the pins sit on open hillside.
On the headland above Spile, Himara
A sea-facing position on the cliffs. Visitors use the rocks below it for cliff jumping, and locals fish off them.
Si të shkoni: Short walk from the coast path above the beach.
On the headland above Spile, Himara
Two positions with the remains of a connecting trench, and a good view down over the beaches. Campers have been sleeping in them, and recent reviews complain they are being used as a toilet.
Si të shkoni: Short walk up from the coast. Both are open and you can get inside.
On the shore at Spile, Himara town
A dome sitting straight on the shingle, mapped under that name. Himara's shoreline bunkers are the ones that turn up most often in photographs of the programme.
Si të shkoni: On the beach itself, north of the promenade.
Spile, at the southern end of Himara town
Two more positions recorded inside the built-up edge of Himara, now hemmed in by buildings.
Si të shkoni: Roadside and shoreline, in among the town.
Behind the shore at Livadhi, 1 Maji
One small dome set back from the bay. No reviews yet, so there is nothing published on its condition.
Si të shkoni: Walk-up from the Livadhi beach road.
At the southern end of Livadhi beach, Sera
Two positions right above the water. One has been cleared out inside; the other is full of litter and graffiti and you cannot get in.
Si të shkoni: Easiest from the beach — walk to the end of the shingle and scramble up.
On the coast at Potam, south of Himara
A sea-facing position on the stretch below Potam, listed as a historical landmark and photographed by the few visitors who reach it.
Si të shkoni: Off the coast track between Potam and the Filikuri path.
Beside the road at Qeparo
Three linked domes a few metres off the road, the classic 'triple series' arrangement in which neighbouring positions cover each other.
Si të shkoni: Visible from the road. Fenced — the land is private, and reviewers report no public access behind the barbed wire.
Nivicë-Bubar, on the coast above Kakome and Krorëz
Two positions on the cliffs above the bays that the Saranda boat circuit swims in.
Si të shkoni: No road. Seen from the deck on boat tours running the Lukovë coast.
Pothuajse kudo do të lexoni se Shqipëria ka 700.000 ose 750.000 bunkerë. Ne nuk gjetëm asnjë bazë arkivore për këtë. Shifra e publikuar nga arkivat e shtetit është 173.371 të ndërtuar deri në vitin 1983, ndërsa dosjet e bunkerëve në Ministrinë e Mbrojtjes humbën në vitin 1992, ndaj shifra më e madhe nuk mund të verifikohet më me asgjë.
Asnjë pozicion i veçantë në këtë bregdet nuk ka datë ndërtimi të dokumentuar, ndaj asnjë nga zërat këtu nuk e përmban. Kur lloji nuk duket qartë nga fotot e listimit, e kemi lënë të papërcaktuar, në vend që të hamendësojmë mes QZ dhe PZ.
Qeveria e Enver Hoxhës priste të pushtohej dhe të luftonte e vetme. Shqipëria doli nga Traktati i Varshavës në 1968 dhe u nda me Kinën në 1978, duke mbetur pa asnjë aleat nga asnjë anë. Përgjigjja ishte doktrina e luftës popullore të armatosur, ku çdo fshat kishte pozicione zjarri, dhe një program ndërtimi që zgjati nga 1975 deri në 1983.
Deri në vitin 1983 u ndërtuan 173.371 nga 221.143 të planifikuar, sipas shifrave arkivore të publikuara nga muzeu Bunk'Art. Shifra prej mbi 700.000 që përsëritet në shumicën e shkrimeve të udhëtimit nuk ka asnjë burim arkivor që të kemi gjetur. Sa prej tyre qëndrojnë ende nuk dihet; shumë janë groposur, shkatërruar ose mbuluar nga ndërtimet që nga viti 1990.
Në disa prej tyre, po. Dy pozicionet mbi Spile janë të hapura dhe mund të futeni, ndërsa bunkeri i madh në zbritjen e Llogarasë është aq i madh sa hyn në këmbë. Të tjerët janë të mbyllur, plot rrënoja ose në tokë private — bunkeri i trefishtë në Qeparo është i rrethuar me gardh. Asnjëri nuk mirëmbahet dhe nuk ka ndriçim, ndaj çdo hyrje bëhet me rrezikun tuaj.
Big Bunker, në SH8, aty ku rruga zbret nga qafa e Llogarasë drejt Palasës. Ndodhet menjëherë buzë rrugës, është mjaft i madh për të hyrë në këmbë dhe është bunkeri me më shumë recensione në këtë bregdet. Smiley Bunker në majë të qafës është ndalesa tjetër që nuk kërkon asnjë mundim.
Jo. Asnjëri nuk u përdor për qëllimin për të cilin u ndërtua. Disa u përdorën në mënyrë të improvizuar gjatë trazirave të vitit 1997 në Shqipëri dhe rreth luftës së Kosovës në 1999, dhe që nga viti 1990 janë kthyer në gjithçka, nga kafene deri te strehë për kafshë, por pushtimi për të cilin u ndërtuan nuk erdhi kurrë.
Në pjesën më të madhe, po — kupolat e vogla në breg dhe ato të shpërndara nëpër tarraca janë pozicioni standard i zjarrit QZ, rreth tre metra në diametër. Përjashtim bën pozicioni i madh ku mund të hysh në këmbë, në rrugën e Llogarasë, i cili është strukturë e një klase tjetër dhe shumë më e rëndë.
