Betonnen koepels op het kiezelstrand, op de bergkam, tussen de olijfterrassen. 30 stellingen in kaart gebracht tussen de Llogara-pas en de kliffen boven Kakome: waarvoor ze zijn gebouwd en waar je ze vindt.
De bunkers zijn het overblijfsel van een defensiedoctrine. In 1971 behandelde het 12e Plenum van het Centraal Comité van de Partij van de Arbeid, onder voorzitterschap van Enver Hoxha, de stellingen over krijgskunst en de plannen om de verdedigingslinies van het land te versterken. Albanië was in 1968 uit het Warschaupact gestapt en zou tien jaar later breken met China. Het uitgangspunt was dat het land alleen een oorlog op twee fronten zou voeren, tegen Joegoslavië, de NAVO of het Sovjetblok, met de hele bevolking onder de wapenen.
Het bouwprogramma liep van 1975 tot 1983. Het Bunk’Art-museum in Tirana houdt het op 221.143 geplande bunkers, waarvan er 173.371 daadwerkelijk zijn voltooid: gemiddeld meer dan 21.000 per jaar, of grofweg één bunker per elf mensen die toen in Albanië woonden. Geen enkele is gebruikt in de oorlog waarvoor ze werden gebouwd.
De kosten waren structureel. Alleen al de geprefabriceerde bunkers slokten naar schatting zo'n twee procent van het netto materieel product op, en het programma als geheel verbruikte meer beton dan de Maginotlinie. Dat ging ten koste van woningen en wegen, waaraan Albanië een schrijnend tekort had.
De koepel die uitgroeide tot nationaal symbool werd ontworpen door Josif Zagali, een militair ingenieur die met de partizanen had gevochten en in de Sovjet-Unie was opgeleid. Zijn inzicht was dat een halve bol artillerievuur afbuigt in plaats van het op te vangen. Hoxha maakte hem hoofdingenieur bij het ministerie van Defensie, liet hem in 1974 zuiveren en zette hem op verzonnen beschuldigingen van sabotage acht jaar gevangen.
De kleine. Een geprefabriceerde betonnen koepel van ongeveer drie meter doorsnee met een schietgat, gebouwd voor een of twee mensen en verankerd in een gestorte betonnen kraag. Dit zijn de exemplaren op de stranden, in de velden en langs de kliffen. Volgens Zagali zelf kostten twintig ervan ongeveer evenveel als een kilometer weg.
De commandoversie. Acht meter doorsnee, ter plekke opgebouwd uit betonnen segmenten van acht à negen ton per stuk en in afgewerkte staat 350 tot 400 ton zwaar. Er zijn er veel minder van, en dit is wat mensen bedoelen met een grote bunker waar je in kunt lopen.
Albanese beschrijvingen van het programma vermelden dat stellingen in ringen werden geplaatst, zodat naburige bunkers elkaar dekten. Dat zou verklaren waarom ze zo vaak per twee of drie opduiken in plaats van los. Het drietal bij Qeparo is het duidelijkste voorbeeld van dat patroon aan deze kust.
15 locaties en 30 stellingen, van de top van de Llogara-pas tot de kliffen boven Kakome. Een genummerde pin is een cluster. Dit zijn niet alle bunkers aan de Rivièra, alleen die met een gepubliceerde locatie, uit vermeldingen op Google Maps en OpenStreetMap-gegevens.
Beoordelingen komen van de Google Maps-vermelding zoals gelezen in september 2026. Locaties zonder beoordeling staan in OpenStreetMap en hebben geen vermelding, dus over hun staat is niets gepubliceerd.
Beside the SH8 at the top of the Llogara Pass
A single dome painted as a smiling face, right where the coast road crests. Reviewers note the paint is already badly weathered.
Zo kom je er: Roadside. Pull off the SH8 where the pass levels out; no walking needed.
On the Çika slopes above the Llogara Pass
The best-rated of the Llogara positions, and the one people climb to for the view rather than the concrete.
Zo kom je er: Off-road. Reviewers describe the approach as hard going; it is a scramble above the pass, not a roadside stop.
On the ridge south of the Llogara Pass, above Palasë
Two positions recorded on OpenStreetMap between the pass and the descent to Palasë.
Zo kom je er: No marked path. Mapped positions only — treat them as something you see from the ridge, not a destination.
Beside the SH8 on the Llogara descent above Palasë
A large abandoned position you can walk into, covered in graffiti. Reviews are consistent about the smell inside and the goats outside.
Zo kom je er: Roadside, walk-in. The most visited bunker on the coast road.
Beside the SH8 above Dhërmi
A dome on the coast road above Dhërmi, mapped under the name of Albania's tourism campaign. It is a separate position from the Smiley Bunker, 2.7 km north at the pass.
Zo kom je er: Roadside.
On the slope above Jale, below Ilias village
The densest run on this stretch of coast: nine positions strung along the hillside in two short lines, covering the approach to Jale.
Zo kom je er: No path. Visible from the SH8 and from the sea; the pins sit on open hillside.
On the headland above Spile, Himara
A sea-facing position on the cliffs. Visitors use the rocks below it for cliff jumping, and locals fish off them.
Zo kom je er: Short walk from the coast path above the beach.
On the headland above Spile, Himara
Two positions with the remains of a connecting trench, and a good view down over the beaches. Campers have been sleeping in them, and recent reviews complain they are being used as a toilet.
Zo kom je er: Short walk up from the coast. Both are open and you can get inside.
On the shore at Spile, Himara town
A dome sitting straight on the shingle, mapped under that name. Himara's shoreline bunkers are the ones that turn up most often in photographs of the programme.
Zo kom je er: On the beach itself, north of the promenade.
Spile, at the southern end of Himara town
Two more positions recorded inside the built-up edge of Himara, now hemmed in by buildings.
Zo kom je er: Roadside and shoreline, in among the town.
Behind the shore at Livadhi, 1 Maji
One small dome set back from the bay. No reviews yet, so there is nothing published on its condition.
Zo kom je er: Walk-up from the Livadhi beach road.
At the southern end of Livadhi beach, Sera
Two positions right above the water. One has been cleared out inside; the other is full of litter and graffiti and you cannot get in.
Zo kom je er: Easiest from the beach — walk to the end of the shingle and scramble up.
On the coast at Potam, south of Himara
A sea-facing position on the stretch below Potam, listed as a historical landmark and photographed by the few visitors who reach it.
Zo kom je er: Off the coast track between Potam and the Filikuri path.
Beside the road at Qeparo
Three linked domes a few metres off the road, the classic 'triple series' arrangement in which neighbouring positions cover each other.
Zo kom je er: Visible from the road. Fenced — the land is private, and reviewers report no public access behind the barbed wire.
Nivicë-Bubar, on the coast above Kakome and Krorëz
Two positions on the cliffs above the bays that the Saranda boat circuit swims in.
Zo kom je er: No road. Seen from the deck on boat tours running the Lukovë coast.
Bijna overal lees je dat Albanië 700.000 of 750.000 bunkers heeft. Wij vonden daar geen archiefbron voor. Het getal uit de staatsarchieven is 173.371 gebouwd tot 1983, en de bunkerdossiers van het ministerie van Defensie verdwenen in 1992, dus het hogere getal valt nergens meer aan te toetsen.
Van geen enkele stelling aan deze kust is een bouwdatum gedocumenteerd, dus bij geen van de vermeldingen hier staat er een. Waar het type niet duidelijk blijkt uit de foto's bij de vermelding, laten we het open in plaats van te gokken tussen QZ en PZ.
De regering van Enver Hoxha rekende op een invasie en op een strijd zonder bondgenoten. Albanië verliet in 1968 het Warschaupact en brak in 1978 met China, waardoor het nergens nog een bondgenoot had. Het antwoord was een doctrine van gewapende volksoorlog waarin elk dorp vuurposities had, en een bouwprogramma dat liep van 1975 tot 1983.
Tot 1983 werden er 173.371 gebouwd, van de 221.143 geplande, volgens de archiefcijfers die museum Bunk'Art publiceerde. Voor het getal van ruim 700.000 dat in de meeste reisteksten terugkomt, vonden wij geen archiefbron. Hoeveel er nog staan is onbekend; sinds 1990 zijn er veel begraven, gesloopt of overbouwd.
Sommige wel. De twee stellingen boven Spile zijn open en toegankelijk, en in de grote bunker aan de afdaling van de Llogara kun je naar binnen lopen. Andere zijn dichtgemaakt, liggen vol puin of staan op privéterrein; de drievoudige bunker bij Qeparo is afgerasterd. Geen enkele wordt onderhouden of is verlicht, dus naar binnen gaan is altijd op eigen risico.
Big Bunker, aan de SH8 waar die van de Llogara-pas afdaalt richting Palasë. Hij ligt pal naast de weg, is groot genoeg om in te lopen en is de meest beoordeelde bunker aan deze kust. De Smiley Bunker boven op de pas is de andere stop die geen moeite kost.
Nee. Geen enkele is gebruikt waarvoor hij gebouwd was. Sommige werden geïmproviseerd ingezet tijdens de onrust in Albanië in 1997 en rond de Kosovo-oorlog van 1999, en sinds 1990 zijn ze omgebouwd tot van alles, van cafés tot dierenopvang, maar de invasie waartegen ze gebouwd werden, kwam nooit.
Grotendeels wel: de kleine koepels langs de kust en de exemplaren verspreid over de terrassen zijn de standaard QZ-schuttersputten, zo'n drie meter in doorsnee. De uitzondering is de grote, beloopbare stelling aan de weg naar Llogara, een heel ander en veel zwaarder type bouwwerk.
De marinebasis uit de Koude Oorlog, 10 km naar het zuiden: de andere kant van dezelfde militaire opbouw.
Kastelen, kloosters en militaire locaties, met openingstijden en toegangsprijzen.
Alles uit deze gids op één kaart.
